बैल पोळा, गडचिरोली

चार वाजता त्या जंगलातल्या गावात गावातल्या झाडून सगळ्या बैलजोड्या जमा झाल्या. सर्व बैल सजवलेले, झुली, बेगडं, बाशिंगं, तोढे वगैरे वगैरे वगैरे

अर्धा तास ताफा चालला. पाचसात गाणी चांगली वाजली ढुमक्यावर, मग पोळा फुटला आणि बैल जोड्या गावभर पांगल्या.

प्रत्येक गल्लीत आपापल्या दरीदारी सुवासिनी बैलांना ओवाळायला ताट घेवून आणि खावू घालायला कालपासून खपून तयार केलेली मिक्सव्हेज भाजी भात, पुरणपोळी सुपात घेवून सज्ज होती.

बैलजोड्या एकामागून एक दारोदार दर्शन देत होत्या. घरातील तान्ह्या पोरापासून खुरटलेल्या म्हताऱ्यापर्यंत सगळे बैलांची पुजा करून पाया पडत होते. सरतेशेवटी ज्यांच्या मेहनतीच्या बळावर पसापसा करून भरल्या सुपानं वारंत उफनत धान्याच्या राशी घरात येतात, त्याच सुपात बैलांसाठी केलेलं पुरणपोळीचं जेवण त्यांना वाढलं गेलं. कण न् कण बैलांनी चाटून पुसून खाल्लं की घरधनी धनिन समाधानी नजरेनं भरून पावायचे...

Point to be noted... एका घरात अनेक बैलजोड्यांची पुजा होते. ज्यांचा व शेतीचा संबंध नाही अशा बारा व्यवसायिकांपासून ते नव्या समाजरचनेची मास्तरकी बँकवाले यासारख्या नव्या गावकामगारांपर्यंत सगळ्यांच्या घरी तोच पाहूनचार, स्वागत, दर्शन, कृतज्ञता...

बैलं जेवेपर्यंत घरातलं लहान पोरगं ही भजी किंवा डाळवड्यालाही तोंड लावत नाही. बैलपुजा झाली आणि जेवणावळी बसल्या.

दिल्लीच्या परोठ्याच्या आकाराच्या दुधाळ आणि मधाळ पोळ्या. गुळवणी हा प्रकार नाही. बैलांसाठी खास बनवलेला मिक्सव्हेज, सोबत आणखी एखादी भाजी, एखादा गोड पदार्थ, इथले प्रसिद्ध चपटे पापडाएवढे गोल आणि पाच रुपयांच्या दोन डॉलरएवढे जाड डाळवडे... हान मर्दा...

मग पान सुपारी. तेवढं करून झालं की गडी मानसांना पत्त्याच्या डावाचे वेध लागतात. मास्तर लोक, डॉक्टरलोकांपासून हातावर पोट असलेल्या मजूरापर्यंत सगळे गुण्या गोविंदाने आपापली भट्टी जमवून पत्ते खेळत बसत्यात, दोन दिवस पत्त्यांचे...

आणि हो आज संध्याकाळी घराघरात मदनावर लहान पोरांच्या हस्ते छोटाले लाकडाचे बैल पुजले गेले. अगदी आरत्या म्हणू म्हणू. आज मोठा पोळा झाला... उद्या लहान पोरांचा आणि त्यांच्या लाकडांच्या बैलांचा तान्हापोळा होणार.

आज गोडाचा पोळा, श्रावण संपला. उद्या तिखटाचा पोळा, बोकड, कोंबड्यांची तजविज रेडी आहे.

लहान मुलांच्या लाकडाच्या बैलांची मिरवणूक निघणार, मग समारोपाला मुलांना वह्या, पेन, खाऊ वाटप होणार. काल गोडधोड खाल्लेल्या पाहूणे यांनी उद्या गावोगाव मांसाहारी जेवण खाऊ खालण्यात येणार. तान्हापोळा मोठ्या जल्लोशात संपन्न होणार.

(दारूचा वास सहन होत नाही त्यांनी नाकात व कानात कापूस कोंबण्याची तयारी ठेवावी, बाकी ऑल इज वेल....गडचिरोलीत कुठेतरी)
- - - - -
२५ वर्षापूर्वी जुन्नरला निमगिरीच्या पुढचा केशव दुंदा मुकणे आमच्याकडं कामाला होता. घरच्यासारखं सगळं. मी शाळकरी होतो.

मुख्य पोळा झाला. पुरण पोळी सारभात. मावळी पोळ्या. प्रचंड आग्रह. पाव्हणा कुणाच्या घरी जेवणार यावरून भांडणाची वेळ.

केशवच्याच घरी दोन पोळ्यात टम्म फुगलो. जेवण करून खडकावं बसलो तर मंडळी तंबाखू खायला लागली.

मी शाजूक प्रश्नकरी, काय व्हतंय, कसं व्हतंय
ते म्हणे पचाया चांगली असती. आमच्याकं बारकी पोरं बी खात्यात.
वाघाला चँलेंज ? बनवा इडा...
ठेवली तोंडात... आगागागा... असली गुचकी लागली पुढचे ४ तास प्रचंड हैराण...

आज नवा शेतकरी सोयरा पानाचा आग्रह करायला लागला जेवण झाल्यावर. पान खाल्यावर पानउतारा व्हतो त्यामुळं वर्षा दोन वर्षातून एखाद्यापलिकडं मजल नसती.

इथलं मसाला पान म्हणजे मसाला तोंडी लावण्यापुरता, पानंच तेज, टपरीवालं म्हणलं सुपारी ? टाक !

आता आपल्याला काय माहित कच्ची पक्की. चार तास झाले, डोकं जाम झालंय. बेक्कार नाद बॉ...